U samom srcu Ripnja, na padini koja gleda prema Avali, nalazi se prostor koji je lokalno poznat pod imenom Čaršija. Na prvi pogled to je obično zemljište – bez putokaza, bez zaštite, bez ikakvog traga koji bi uputio da se ispod stopala nalazi jedno od najvrednijih praistorijskih nalazišta na širem području Beograda. Upravo tu je snimljena i naša nova jutjub emisija, a ovaj tekst služi da sve teme iz nje sabere u jedinstvenu celinu: novi sajt trojasrbija.com, arheološki značaj samog lokaliteta i jedan zaboravljeni rad Miloja Vasića koji o svemu ovome svedoči bolje nego što bismo i očekivali. Na kraju tekst potražite linkove za prateći materijal kao i za pdf rada profesora Vasića.
1. Novi sajt i novo ime
Pokretanje sajta trojasrbija.com predstavlja prvi korak u sistematskom predstavljanju istraživanja koja već dugo predočavamo – da se veliki deo trojanskog predanja može razumeti tek kada se prostor oko Avale uključi u tu širu sliku. Sajt će služiti kao arhiv, baza podataka, ali i kao mesto na kom će istraživanja iz Ripnja, Lipovice, Barajeva ali i čitavog predela dešavanja iz Ilijade, Odiseje i Argonautike dobiti javno dostupan okvir.
Ovaj tekst, kao i sama emisija, početak je tog rada. Sajt prati i podržava jutjub kanal Troja u Srbiji (ranije pod nazivom „Odisejev povratak u Troju“) koji nakon pet godina rada menja ime u „Troja u Srbiji“. U trenutku pisanja ovog teksta kanal ima preko 5.400 pretplatnika i objavljeno je više od 120 video-epizoda.
2. Čaršija u Ripnju – vinčansko naselje sa kulturnim slojem od tri metra
Lokalitet Čaršija i zvanično je evidentiran u Katalogu nepokretnih kulturnih dobara Beograda. Iako je u javnosti gotovo potpuno nepoznat, dostupni podaci ukazuju na nekoliko izuzetno važnih činjenica. Pre svega, procenjena je debljina kulturnog sloja od oko tri metra, što govori o dugom i kontinuiranom trajanju naselja. Drugo, teren ispod Čaršije je arheološki veoma bogat, ali nikada nije sistematski istražen, iako pripada istom krugu lokaliteta kao Jablanica i Mali Drum.
Upravo na ovo podseća i Miloje Vasić u svom radu Prilozi rešavanju trojanskih problema (1906), gde Čaršiju navodi kao jedno od tri sistematski ispitivana neolitska naselja u Srbiji toga vremena, zajedno sa Jablanicom i Mali Drum. On Čaršiju smešta u isti kulturni krug sa Vinčom i Barajevom i ističe da sva ta naselja čine zaokruženu celinu nekadašnjeg praistorijskog stanovništva na ograncima Avale i Kosmaja.
Mapa neolitskih nalazišta koju je napravio Miloje Vasić 1906.
Ipak, uprkos ovom značaju, Čaršija danas nema nikakvu zaštitu, nema putokaz, nema makar informativnu tablu. Činjenica da ne postoji čak ni detaljniji opis nalazišta najbolje govori o tome koliko se ovaj prostor nalazi van fokusa javnosti – iako bi u bilo kojoj drugoj evropskoj zemlji već odavno bio predmet lokalnog ponosa.
3. Miloje Vasić 1906: Vinča, Čaršija i Trojanski problem
Najzanimljiviji deo emisije, i temelj ovog teksta, jeste osvrt na Vasićev rad iz 1906. godine. To je vreme pre velikih kampanja iskopavanja Vinče i pre britanskog finansiranja, dakle pre formiranja onog poznijeg naučnog okvira koji će dominirati evropskom arheologijom.
U ovom ranom tekstu Vasić jasno navodi da:
- nalazi iz Šlimanove Troje i nalazi iz Vinčanskih i Čaršijskih slojeva imaju brojne identične i analoške pojave, koje nije moguće objasniti slučajnošću;
- postoje dva moguća pravca kulturnog uticaja – iz Male Azije ka Evropi i obrnuto – i on naglašava da sve više pristalica ima upravo teza da su neolitska naselja na Dunavu starija i ishodišna u odnosu na Šlimanovu Troju;
- u tom kontekstu smatra i da je neolitska kultura u Srbiji starija od maloazjske, što se jasno vidi iz dela u kojem upoređuje figurine, ornamentiku i tipove posuđa.
Upravo ovi delovi teksta od izuzetnog su značaja jer predstavljaju Vasićevu prvobitnu naučnu poziciju – onu koja će kasnije biti napuštena.
Neki od predmeta pronađenih na Čaršiji, digitalna rekonstrukcija. Izvor originalnih slika: Miloje Vasić – Prilozi rešavanju Trojanskih problema, 1906.
4. Promena stava (Pod britanskim uticajem?)
Početna iskopavanja Vinče bila su realizovana zna osnovu pomoći iz Ruske imperije. Posle Prvog svetskog rata to više nije bilo moguće i Vasić dobija pomoć iz Velike Britanije. U tom periodu Vasić napušta svoje ranije mišljenje i usvaja stav da je vinčanska kultura mlađa od jonske. U javnosti je Jelena Malešević, arheolog, iznela stav da je do te promene došlo baš iz Britanije, da je uz finansije došao i novi stav – jer novi hronološki model bolje uklapa Vinču u postojeći evropski narativ.
Ono što je sigurno jeste da je NJEGOV PRVI TEKST, upravo onaj iz 1906. godine, mnogo slobodniji, smeliji i, za naše istraživanje, dragoceniji: tu se jasno govori o starosti, o analogijama, o širem kulturnom prostoru koji povezuje Balkan i Troadu u vremenu mnogo starijem nego što je to kasnije dopuštao zvanični model.
5. Zapisi Milana Milićevića
Milan Đ. Milićević (1831-1908), jedan od najznačajnijih srpskih etnografa i istraživača XIX veka, ostavio je trajan trag svojim delima koja spajaju istoriju, predanje i geografiju Srbije. Rođen je u Ripnju i tu je završio osnovnu školu pa se vrlo rano i detaljno upoznao sa lokalnim predanjima. U svom glavnom delu Kneževina Srbija iz 1876. između ostalog jedan deo posvetio je i starinama iz Ripnja i evo šta on kaže:
6. Zašto je Čaršija važna baš danas
Čaršija u Ripnju nije samo još jedan lokalitet – ona je jedan od ključnih elemenata mozaiku koji spaja praistoriju ovog prostora sa velikim epovima antičkog sveta. Nalazi su stari, bogati i jedinstveni; sloj je dubok; ali u suštini ništa nije istraženo. Ko zna šta bismo sve mogli saznati kada bi se vršila sistematska arheološka iskopavanja.
Ono što je možda i gore, je što postojeći rezultati istraživanja i pronađeni predmeti nisu dostupni javnosti. Mi smatramo da je neophodno podizati malke muzeje i izložbene prostoe u lokalnim zajednicama, u blizini škola i podizati svest svakoga o značaju baštine prošlosti. Ovako kada za svoju baštinu Ripanji ili stanovnici nekog drugog mesta mogu da saznaju samo uz veliki trud i veliko lično zalaganje to je nemoguće ostvariti.
Bez javnosti, bez pristupačnog sadržaja i bez sistematske zaštite, sve to može nestati brže nego što mislimo. Upravo zato naš sajt ne služi samo za promociju istraživanja – on je pokušaj da se ova praistorijska baština ponovo postavi na pravo mesto, i da se znanje o njoj obnovi i podeli.
Zaključak
Emisija snimljena na Čaršiji i ovaj tekst predstavljaju početak jedne šire priče: o Vinči, o Ripnju, o Troji, o vezama koje su se prepoznavale još početkom XX veka, ali su kasnije gurnute u stranu. Miloje Vasić, na svoj prepoznatljivi način, ostavio nam je tragove koji i danas zvuče iznenađujuće savremeno. Na nama je da ih ponovo pročitamo i da lokalitete kao što je Čaršija konačno vratimo na mesto koje zaslužuju – u istoriju, u naučni interes i u javnu svest.
Veze:
Tekst Miloja Vasića – Prilozi ka rešavanju Trojanskih problema možete skinuti klikom na sliku:
Detaljnije informacije o lokalitetu Čaršija koje je Zavod za zaštitu spomenika uneo na svoj sajt, možete videti klikom na sliku:
